Belediye şirketleri, iktisadi devlet teşekkülleri gibi ticari ve sınai faaliyet yürüten kamu kökenli kuruluşlar, günlük üretim faaliyetlerini sürdürebilmek için sık sık hızlı ve esnek mal-hizmet temini ihtiyacı duyar. Her alım için 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun ihale usullerini işletmek, bu kuruluşların ticari rekabet gücünü zedeleyebilir. Kanun koyucu bu ihtiyacı, 4734 sayılı Kanun’un 3. maddesinin (g) bendiyle karşılamış ve belirli şartları taşıyan alımları Kanun kapsamı dışına almıştır.
Bu yazıda, 3/g istisnasının kimler için geçerli olduğunu, hangi şartları taşıması gerektiğini ve Kamu İhale Kurumu’na (KİK) nasıl başvurulacağını adım adım açıklıyoruz.
3/g İstisnası Nedir?
4734 sayılı Kanun’un 3. maddesinin (g) bendine göre; Kanun’un 2. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde sayılan kamu iktisadi teşebbüsleri ile (d) bendinde sayılan, bu kuruluşların doğrudan veya dolaylı olarak sermayesinin yarısından fazlasına sahip olduğu şirket, işletme ve kuruluşların (belediye şirketleri de bu kapsamdadır) ticari ve sınai faaliyetleri çerçevesinde yapacakları belirli mal ve hizmet alımları, ceza ve ihalelerden yasaklama hükümleri hariç olmak üzere Kanun’a tabi değildir.
Basitçe ifade etmek gerekirse: belediye şirketi gibi ticari faaliyet yürüten bir kamu kökenli kuruluş, kendi üretim sürecinin ya da ana faaliyet konusunun gerektirdiği mal ve hizmetleri, belirli şartlar altında ihale usulüne tabi olmadan temin edebilir.
İstisnadan Yararlanmanın Şartları
3/g kapsamında bir alımın istisna sayılabilmesi için aşağıdaki şartların birlikte gerçekleşmesi gerekir:
- Kuruluş, Kanun’un 2/1-(b) veya (d) bendi kapsamında olmalıdır. Tüzel kişiliği bulunmayan bütçe içi işletmeler ya da bir idarenin sadece bir birimi/daire başkanlığı niteliğindeki yapılar (örneğin büyükşehir belediyesi bünyesindeki bir daire başkanlığı) bu istisnadan yararlanamaz; çünkü bunlar ayrı bir tüzel kişilik taşımaz.
- Alım, kuruluşun ticari ve sınai faaliyeti çerçevesinde yapılmalıdır. İstisna, yalnızca doğrudan mal ve hizmet üretimine veya ana faaliyet konusuna yönelik ihtiyaçları kapsar; şirketin genel nitelikteki, üretim sürecinden bağımsız ihtiyaçları (örneğin kırtasiye, temizlik, güvenlik gibi kendi iç ihtiyaçları) bu kapsamda değerlendirilmez.
- Alım, mal veya hizmet niteliğinde olmalıdır — yapım işi istisna kapsamına girmez. Bir işin mal veya hizmet olarak nitelendirilip 3/g kapsamına alınabilmesi için gerçekten mal/hizmet niteliği taşıması gerekir; içerik itibarıyla yapım işine dönüşen alımlar, yapım işi olarak ve 4734 sayılı Kanun’un genel hükümlerine göre ihale edilmelidir.
- Alım, Hazine garantisi veya doğrudan bütçe transferiyle finanse edilmemelidir.
- Yaklaşık maliyet ve sözleşme bedeli, Kurum tarafından her yıl güncellenen parasal limiti aşmamalıdır. Bu limit, Yİ-ÜFE yıllık değişim oranına göre her yıl 1 Şubat’ta yeniden belirlenir. 01.02.2026-31.01.2027 dönemi için bu limit 156.712.536 TL’dir (KDV hariç).
Limitin aşılması halinde işlem iptal edilmeli, yaklaşık maliyet yeniden değerlendirilmeli ve sonucuna göre ya istisna kapsamında ya da genel hükümlere göre ihaleye çıkılmalıdır. Yıllık öngörülebilir ihtiyaçların, limiti aşmamak amacıyla kısımlara bölünerek 3/g kapsamında karşılanması da mümkün değildir.
Kamu İhale Kurumu’na Nasıl Başvurulur?
3/g kapsamında istisna talebinde bulunacak kuruluşların başvurusu, aşağıdaki unsurları içermelidir:
- Kapsam kanıtı: Başvuran kuruluşun 4734 sayılı Kanun’un 2/1-(b) veya (d) bendi kapsamında olduğunu gösteren belgeler (ana statü, ana sözleşme vb.).
- Faaliyet tanımı: Kuruluşun mevzuatına dayalı görev ve faaliyet alanlarının, özellikle ticari ve sınai faaliyetlerinin açık şekilde ortaya konması.
- Ek-O.1 formu: Talep edilen mal ve hizmetlerin ana başlıklar altında toplanarak KİK’in belirlediği örneğe (Ek-O.1) uygun şekilde hazırlanması ve yetkililerce imzalanması.
- Destekleyici belgeler: Yıllık işletme bütçesi, kapasite raporu gibi talebi doğrulayan belgeler.
Başvuruda yer verilecek mal ve hizmetlerin, doğrudan üretim süreciyle ilgili kalemlerle (makine-teçhizat, ilk madde ve malzeme, üretime yönelik dışarıdan sağlanan fayda ve hizmetler gibi) sınırlı tutulması gerekir. Ana faaliyetin kendisi olan nihai mal/hizmetler ile üretim süreciyle dolaylı ilişkili, genel nitelikteki ihtiyaçlar için istisna talep edilmemelidir. Aynı şekilde, başvuruda yapım işi niteliğindeki kalemlere (yapım işi kapsamında kullanılacak malzeme veya işçilik/taşeron hizmetleri gibi) yer verilmesi de mümkün değildir.
Kurum, talebi reddederse bu ret kararına karşı Kamu İhale Kurulu’na itirazen şikâyet yolu kapalıdır — çünkü istisna alımları bir ihale usulü değildir. Ret kararına karşı başvuru yolu, kararın tebliğinden itibaren 60 gün içinde Ankara İdare Mahkemesi’nde iptal davası açmaktır.
İstisna Kapsamında Alım Sürecinde Dikkat Edilmesi Gerekenler
3/g kapsamındaki alımlar bir ihale usulü olmadığından, Kanun’un ihalelere ilişkin birçok usul şartı burada zorunlu değildir; ancak uygulamada bazı hususlara dikkat edilmesi önerilir:
- Yaklaşık maliyet: Kanunen zorunlu değildir, ancak parasal limitin aşılıp aşılmadığının takibi için hesaplanması faydalıdır.
- Teknik şartname: Zorunlu değildir, fakat işin belirli bir standartta yapılabilmesi için hazırlanması önerilir.
- İdari şartname ve sözleşme: Hazırlanması zorunlu değildir; ancak sözleşme bedelinin ve dolayısıyla limitin aşılıp aşılmadığının belgelenmesi açısından yazılı bir sözleşme yapılması pratikte tercih edilir.
- Teminat: Zorunlu değildir; işin süresi ve niteliğine göre idarenin kendi takdiriyle teminat alması mümkündür.
- EKAP kaydı ve İhale Kayıt Numarası (İKN): 3/g kapsamındaki alımlarda EKAP’a kayıt ve İKN alınması zorunludur. EKAP’ta ilgili kanun maddesi sekmesinden “4734/3-(g)” seçilmelidir.
- SGK ve vergi borcu sorgulaması: Sözleşme öncesi SGK prim borcu sorgulaması zorunlu değildir; ancak 2.000 TL üzerindeki ödemelerde vergi dairesinden vadesi geçmiş borç durumunu gösterir belge istenmesi mevzuat gereğidir.
Ceza ve Yasaklama Hükümleri Saklıdır
3/g bendinin son cümlesi, istisna alımlarını Kanun’un ceza ve ihalelerden yasaklama hükümlerinin dışında tutmamaktadır. Yani 3/g kapsamında yapılan bir alımda da yasak fiil ve davranışların tespiti halinde ilgili kişi ya da şirket hakkında ihalelere katılmaktan yasaklama kararı verilebilir; bu yasaklama, hem 4734 sayılı Kanun kapsamındaki ihalelere hem de 3/g dahil diğer istisna alımlarına ve doğrudan temin işlemlerine katılımı engeller.
Danıştay içtihadı da zaman içinde bu yönde istikrar kazanmış; sözleşmenin yürütümü sırasında işlenen yasak fiillerin, ilgili mevzuatta 4735 sayılı Kanuna atıf yapılması kaydıyla, istisna alımlarında da yasaklama kararına konu olabileceği kabul edilmiştir.
Buna karşılık, 3/g kapsamındaki alımlar bir “ihale” sayılmadığından, Türk Ceza Kanunu’nun 235. maddesinde düzenlenen ihaleye fesat karıştırma suçu bu alımlar bakımından oluşmaz; yargı içtihadına göre bu tür alımlarda tespit edilen usulsüzlükler, somut olayın koşullarına göre görevi kötüye kullanma suçu kapsamında değerlendirilebilir.
2025 Yılında Kaç İstisna Talebi Değerlendirildi?
Kamu İhale Kurumu’nun 2025 Yılı Faaliyet Raporu’na göre, 1 Ocak – 31 Aralık 2025 tarihleri arasında toplam 294 adet 3/g istisna talebi Kurum tarafından değerlendirilerek karara bağlanmıştır. Bu rakam, aynı dönemde alınan toplam 493 Düzenleyici Kurul Kararı içinde en yüksek paya sahip karar türüdür ve 3/g istisnasının uygulamada belediye şirketleri ile diğer ticari nitelikli kamu kuruluşları için ne denli sık başvurulan bir yol olduğunu göstermektedir.
Sık Sorulan Sorular
Belediye şirketleri 3/g istisnasından yararlanabilir mi? Evet, belediyenin doğrudan veya dolaylı olarak sermayesinin yarısından fazlasına sahip olduğu, ayrı tüzel kişiliğe sahip belediye şirketleri, ticari ve sınai faaliyetleri çerçevesindeki mal ve hizmet alımları için 3/g istisnasından yararlanabilir.
3/g kapsamında yapım işi ihalesi yapılabilir mi? Hayır. İstisna yalnızca mal ve hizmet alımları için geçerlidir; yapım işleri bu kapsamda gerçekleştirilemez ve genel hükümlere göre ihale edilmelidir.
İstisna talebi reddedilirse itirazen şikâyet başvurusu yapılabilir mi? Hayır. İstisna alımları bir ihale usulü olmadığından Kamu İhale Kurulu’na itirazen şikâyet yolu kapalıdır. Ret kararına karşı 60 gün içinde Ankara İdare Mahkemesi’nde dava açılabilir.
3/g kapsamındaki alımlarda EKAP kaydı zorunlu mu? Evet. Alımın EKAP’a kaydedilmesi ve İhale Kayıt Numarası (İKN) alınması zorunludur.
Sonuç
4734 sayılı Kanun’un 3/g bendi, ticari ve sınai faaliyet yürüten belediye şirketlerine önemli bir esneklik sağlasa da; kapsamı dar yorumlanan, sıkı şartlara bağlanmış ve usule aykırı kullanıldığında hem işlemin iptaline hem de yasaklama kararına yol açabilecek istisnai bir düzenlemedir. Başvuru öncesinde kuruluşun kapsam şartını taşıyıp taşımadığının, talep edilen kalemlerin gerçekten doğrudan üretime yönelik olup olmadığının ve güncel parasal limitin doğru tespit edilmesi, hem başvurunun kabulü hem de sonraki denetimlerde sorun yaşanmaması açısından kritik önem taşır.
Belediye şirketinizin istisna başvurusunun hazırlanması, mevcut bir alımın 3/g kapsamına girip girmediğinin değerlendirilmesi veya bir ret kararına karşı dava süreci hakkında destek almak isterseniz bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olaylara özgü hukuki tavsiye yerine geçmez.
